De vijf stappen voor veilig spanningsloos werken – Zo voorkom je een dodelijke vergissing

Je hebt haast. De storing moet snel verholpen worden, want de productielijn ligt stil. Even snel die automaat uitschakelen en aan de slag. Klinkt herkenbaar? Het is precies deze situatie waarin het misgaat.

Het Arbeidsomstandighedenbesluit is glashelder in artikel 3.5: werkzaamheden aan of nabij een elektrische installatie mogen alleen worden uitgevoerd als die installatie spanningsloos is. Niet ‘waarschijnlijk spanningsloos’ of ‘zou spanningsloos moeten zijn’ – maar aantoonbaar spanningsloos. Toch worden er dagelijks stappen overgeslagen. Soms met goede afloop, soms niet.

In dit artikel nemen we je mee door de vijf essentiële stappen die NEN 3140 voorschrijft voor het veiligstellen van een elektrische installatie. Stappen die in de juiste volgorde moeten worden doorlopen. Elke keer weer.

De vijf stappen volgens NEN 3140

NEN 3140 beschrijft in hoofdstuk 6.2 vijf stappen om een werkplek veilig te stellen. Deze stappen moeten bij voorkeur in de aangegeven volgorde worden uitgevoerd.

Stap 1: Scheiden

De eerste stap is het fysiek loskoppelen van het deel van de installatie waaraan je gaat werken. Dit doe je door scheiders te bedienen: installatieautomaten uitschakelen, smeltpatronen verwijderen, of doorverbindmessen wegnemen.

Het doel is helder: er mag geen spanning meer staan op de actieve delen in jouw werkgebied. Let op: niet elke schakelaar is geschikt om te scheiden. Controleer of het schakelmaterieel daadwerkelijk scheidende eigenschappen heeft.

Stap 2: Beveiligen tegen opnieuw inschakelen

Je hebt de installatie gescheiden. Maar wat als een collega – die niet weet dat jij aan het werk bent – de automaat weer inschakelt? Daarom is stap twee minstens zo belangrijk: beveilig tegen opnieuw inschakelen.

Dit doe je door vergrendelingen aan te brengen en waarschuwingsborden te plaatsen. In de praktijk wordt vaak een LOTO-procedure toegepast: Lock Out, Tag Out. Je vergrendelt de scheider met een slot waarvan alleen jij de sleutel hebt, en je hangt er een label aan met je naam en de reden van de vergrendeling.

Bij complexere situaties, zoals het verwijderen van smeltpatronen, spreek je van LOTOTO: Lock Out, Tag Out, Take Out.

Stap 3: Controleren of de installatie spanningsloos is

Dit is waar het vaak misgaat. Je hebt de automaat uitgeschakeld, het slot hangt erop, maar heb je ook gecontroleerd of de installatie daadwerkelijk spanningsloos is?

NEN 3140 schrijft voor dat je dit doet met een tweepolige spanningsaanwijzer – in de praktijk vaak een ‘Duspol’ genoemd. En let op: je moet dit meetinstrument direct vóór én direct ná gebruik controleren op goede werking. Bijvoorbeeld door eerst op een contactdoos te meten waarvan je weet dat die onder spanning staat.

Bij een driefase-installatie betekent dit tien metingen tussen alle combinaties van L1, L2, L3, N en PE. Tel daar de controlemeting voor en na bij op, en je komt op twaalf metingen. Ja, dat is veel. Maar dan weet je zeker dat je veilig aan het werk kunt.

Stap 4: Aarden en kortsluiten

Deze stap is niet altijd nodig, maar biedt extra zekerheid. Door de installatie te aarden en kort te sluiten, zorg je ervoor dat eventuele restspanningen veilig worden afgevoerd. Mocht er onverhoopt toch spanning op de installatie komen – bijvoorbeeld door terugvoeding of inductie – dan wordt deze direct opgeheven.

Er zijn speciale aardingssets in de handel verkrijgbaar waarmee je dit veilig kunt uitvoeren zonder de installatie zelf aan te passen.

Stap 5: Actieve delen afschermen

Tot slot: scherm alle actieve delen af die nog onder spanning kunnen staan en die niet tot jouw werkgebied behoren. Denk aan aangrenzende delen in een verdeelinrichting. Met isolerende afdekplaten voorkom je dat je per ongeluk in aanraking komt met deze delen.

De volgorde is niet vrijblijvend

Het is verleidelijk om stappen over te slaan als de situatie ‘overzichtelijk’ lijkt. Maar de volgorde is niet voor niets voorgeschreven. Eerst scheiden, dán beveiligen, dán controleren. Wie stap 3 overslaat omdat hij ‘zeker weet’ dat de installatie spanningsloos is, neemt een onverantwoord risico.

En vergeet niet: ook het meten zelf moet veilig gebeuren. Een tweepolige spanningsaanwijzer die niet goed functioneert, geeft vals vertrouwen. Daarom die controlemeting voor en na gebruik.

Wat als spanningsloos werken niet kan?

Soms is werken onder spanning onvermijdelijk – bijvoorbeeld bij bepaalde metingen. Het Arbobesluit staat dit toe, maar alleen als aan drie voorwaarden is voldaan: de dringende noodzaak is aangetoond, er is uitdrukkelijk opdracht gegeven, én er zijn doeltreffende maatregelen genomen om de gevaren te voorkomen.

Dit betekent onder andere het gebruik van geschikte persoonlijke beschermingsmiddelen en geïsoleerd gereedschap. En het betekent dat alleen bevoegde personen – met de juiste aanwijzing – dit werk mogen uitvoeren.

Kennis is de basis van veiligheid

De vijf stappen klinken misschien als een formaliteit. Maar achter elke stap schuilt jarenlange ervaring met wat er misgaat als je ze overslaat. Elektriciteit vergeeft geen fouten.

Wil je deze kennis grondig eigen maken? Bij Omega Energietechniek verzorgen we praktijkgerichte opleidingen waarin je niet alleen de theorie leert, maar ook oefent met de procedures. Want veilig werken is geen kwestie van ‘weten dat het moet’ – het is een kwestie van het consequent toepassen.

Meer weten over veilig werken aan elektrische installaties?

Bekijk onze NEN 3140 opleidingen voor Vakbekwaam persoon of Installatie- en werkverantwoordelijke.